ÇEMBERLİTAŞ

İmparator Constantinus’un, kendi adına yaptırdığı Konstantin Forumu’nun ortasına diktirdiği porfir taşından imal edilmiş bir anıttır. Anıt, Constantinus Sütunu, Yanık Sütun, Haçlı Anıt ve Çemberlitaş isimleriyle anılmıştır.

Yapısal Özellikler

Yaklaşık 50 m yüksekliğindeki gövdeyi oluşturan erguvan renkli porfir taşından yontulmuş dokuz yuvarlak parça Roma'dan getirilerek 328'de dikilmiştir. Beş basamaktan oluşan dörtgen merdivenli bir kaidenin üzerinde imparator tarafından kutsanmış bir sanktuar yükselirdi. Anıtın en alttaki gövdesi 418’de parçalandığından, demir çember ile sarılmıştır.

Bir zamanlar anıtın tepesinde bulunduğu söylenen altın yaldızlı heykelin sol elinde üstünde haç olan bir küre, sağ elinde bir mızrak vardı. Yapımından bir süre sonra anıta eklenen kitabede, 'İsa, sen ki dünyanın yaratıcısı ve sahibisin, senin olan bu şehre onunla birlikte Roma'nın asasını ve gücünü de sundum. Onu bütün saldırılardan koru ve tehlikelerden kurtar' yazılı bir kitabe eklenmiştir.

Yapısal Müdahaleler

İmparator I. Manuel Komnenos anıtı restore ettirirken tepesine mermerden bir tepelik, bunun da üstüne tunçtan bir haç ve onarım kitabesi ekletir. Çemberlitaş, Bizans'ın son döneminde, ‘Haçlı Anıt’ olarak tanınmıştır. Yapımından itibaren birçok yangın, deprem, yıldırım düşmesi gibi doğal afetlerden zarar gördüğü için çemberler içine alınan anıt, muhtemelen 18. yüzyılda taştan bir kılıf içine alınmıştır.

İstanbul’un Tılsımlarından Biri

İstanbul’un tarihinde önemli bir yeri olan bu anıtın altına hem pagan hem de Hıristiyan kaynaklı kutsal eşyaların yerleştirildiği söylenir. Halkın inanışına göre Türkler şehre girdiklerinde gökten bir melek inecek, anıtın dibindeki bir adama bir kılıç vererek 'Bu kılıcı al ve halkının intikamını al!' diyecektir. Evliya Çelebi, Bizans dönemine ait bir yazmaya dayanarak, Çemberlitaş sütununun İstanbul'un tılsımlarından biri olduğunu kaydeder.

İstanbul'un işgali sırasında mezar hırsızları tarafından kaçak kazıyla anıtın altına girilmeye çalışılmıştır. Sütun kaidesinde yapılan arkeolojik araştırmalarda forumun döşeme plakasına, altında eski nekropole, Mese (ana yol) ve forumdan geçen Osmanlı dönemi su yoluna rastlanmıştır. 1955'e doğru anıtın ciddi restorasyonu için girişimler yapılarak, en üstüne kadar demir iskele konulmuş gerek kaidedeki taşların gerek gövdedeki porfirlerin araları ve çatlakları doldurulmuş, demir çemberler yenilenmiştir.

Kaynaklar

Eyice, Semavi. (1994). ‘Çemberlitaş', Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, C. 2, İstanbul, s. 482-483.

Kahraman, Seyid Ali ve Dağlı. Yücel. (2003). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 1.cilt, 1. Kitap, YKY, İstanbul, s. 32-33.

Koçu, Reşad Ekrem. (1965). ‘Çemberlitaş’, İstanbul Ansiklopedisi, C. 7, Reşat Ekrem Koçu ve Mehmet ali Akbay İstanbul Ansiklopedisi Neşriyat Kollektif Şirketi, İstanbul, s. 3816-3817.

Müller-Wiener, Wolfgang. (2001). İstanbul’un Tarihi Topografyası 17. Yüzyıl Başlarına Kadar Byzantion-Konstantinopolis İstanbul, Çev. Ülker Sayın, YKY, İstanbul, s. 255-256.