MOLLA GÜRANİ CAMİSİ/VEFA KİLİSE CAMİSİ/MOLLA ŞEMSEDDİN CAMİSİ

İstanbul’un fethinden sonra Molla Gürani olarak tanınan Şeyhülislam Şemseddin Ahmed tarafından camiye çevrilmiş ve bir minare eklenmiş kilise yapısıdır.

İsimler ve Yapım Yılı hakkında

Molla Gürani Camisi / Vefa Kilise Camisi ve Molla Şemseddin Camisi isimleriyle bilinir. Diğer kilise camilerinden ayırmak için Vefa Kilise Camisi olarak adlandırılır. Bizans dönemindeki ismi hakkında kesin bir bilgi yoktur. Şehrin içinde varlığı bilinen Ayios Teodoros (Hagios Theodoros) kiliselerinden biri olduğu kabul edilir. Farklı görüş ve iddialar varsa da yayınlarda isim hususunda güvenilir bir dayanak bulunmamaktadır.

Özgün Yapı

Vefa Kilise Camisi iki ayrı döneme ait yapı taşlarına sahiptir. Örneğin pencerelerin altlarındaki korkuluk levhaları ile sütun başlıkları 6. yüzyıla ait parçalardır. Ancak yapının 10. veya 11. yüzyıla ait olduğu düşünülmektedir.

Kilise, orta Bizans döneminin ‘dört sütunlu kapalı haç planlı’ yapılarındandır. Doğu tarafında dışarı taşkın apsisi, yanlarda kubbeli tonozlarla örtülü ‘pastoforion’ hücreleri vardır. Ana mekân dört sütunun meydana getirdiği dört kolu eşit bir haç biçimindedir. Kolların üzerlerini beşik tonozlar örter, ortada pencereli ve yüksek kasnaklı bir kubbe yükselir.

Osmanlı Dönemi

Ana mekânın batı tarafında üç bölümlü bir narteks vardır. Ortadaki dört sütun yangınlarda tahrip olduğu için, yerlerine şimdi görülen destekler konulmuştur. Eklenen binanın batı cephesi, Osmanlı-Türk sanatına hâkim üsluba uygun olarak, kemerler ve aralarında pencereler açılan sütunlar ile hareketli bir görünüş kazanmıştır.

Bizans Resim Sanatı

1937'de yapılan araştırmalarda, dış narteks kubbelerinin içinde mozaikler çıkmıştır. Orta kubbenin göbeğinde madalyon içinde Meryem, kubbe iç yüzeyindeki dilimlerde, değişik duruşlarda peygamberler tasvir edilmiştir.

Son dönem Bizans resim sanatının canlı üslubunu aksettiren ve Kariye duvar süslemeleri ile yakınlık gösteren resimler zaman içinde tahrip edilmiştir.

Kaynaklar

Ayvansarâyî Hüseyîn Efendi, Alî Sâtı Efendi, Süleyman Besîm Efendi. (2001). Hadîkatü’l-Cevâmi, İstanbul Câmileri ve Diğer Dinî-Sivil Mi'marî Yapılar, Haz. Ahmed Nezih Galitekin, İşaret Yayınları, İstanbul, s. 251, 273.

Eyice, Semavi. (1994). ‘Vefa Kilise Cami’, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 4, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul, s. 373-375.

Kuban, Doğan. (2007). Osmanlı Mimarisi, Yem Yayınları, İstanbul, s. 219.