Antik Side’nin ana caddelerinden biri ortaya çıkarıldı

Antik dönemde Pamfilya’nın en önemli liman kenti olan Side, Antalya’nın Manavgat ilçesinin yedi kilometre güneybatısında bulunan 350-400 metre genişliğinde bir yarımada üzerinde kurulmuştur. Kentin adı Luvi dilinde "nar" anlamına gelir(1).

Kültür ve Turizm Bakanlığının Geleceğe Miras Projesi kapsamında son yıllarda kazı ve restorasyon çalışmalarının hızlandırıldığı Side Antik Kenti Kazı Başkanı ve Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Feriştah Alanyalı, AA muhabirine, caddenin açılmasının antik kent açısından önemli olduğunu söyledi.

Antik dönemde kentin iki ana kapısından biri olan Doğu Kapısı'na uzanan ve erken imparatorluk döneminde inşa edilmiş caddeyi açtıklarını belirten Alanyalı, bu yolla kentin tarihine ve caddenin kullanımının tarihsel evrelerine ait önemli bilgiler edindiklerini açıkladı. Böylece bölgenin tarihsel süreçlerini tespit etme ve yorumlama fırsatı yakaladıklarını ifade etti (2).

Fotoğraf: Bekir Bektaş/AA

Side'nin Doğu Şehir Kapısı
Arif Müfid Mansel’in 1966 kazısına dair önraporda belirttiğine göre kapı, 55-60 cm kesit kalınlığında yatay tabakalar oluşturan konglomera bloklarından harçsız olarak inşa edilmiş olup üzerleri de yaklaşık aynı boyutlarda konglomera kama taşlarından yapılan beşik kemerlerle örtülü üç mekândan (A, B, C) ibaret bulunmaktadır. İki geçit ve bir kapalı mekândan oluşan kapı binasının üzerinde, alt plana uygun olarak düzensiz bir dörtgen plana sahip bir teras vardır. Bu terasta 1964 yılında silah kabartmaları bulunmuştur. Terasın zemini Bizans devrinde iri siyah ve beyaz taşlardan yapılmış mozaiklerle süslenmiştir. Kapının sağında ve solunda dikdörtgen plânlı birer kule yer almaktadır. Güneydeki 12 no.lu kulenin Bizanslılar zamanında devşirme malzeme ve bol kireç harcı kullanılarak yapılmış olan doğu ve güney duvarları Helenistik temeller üzerinde yükselmektedir. Kuzeydeki 11a no.lu kulenin büyüklük bakımından diğerine hemen hemen eşit olduğu saptanmıştır.

Resim: Doğu şehir kapısının taş plânı (B, Aran - A. Dâi)_1966 (Ansel)

“Side’nin doğu kapısı yüzyıllar boyunca depremler ve savaşlardan bir hayli zarar görmüş olacak ki Bizanslılar zamanında müteaddit defalar tamir ve restore edilmiştir. Bugünkü şekilleri ile büyük bir kısmı Bizanten olan kulelerden başka C geçidinin ön dolgu duvarı ve B mekânının arka, yani batı cephesi ve onun üzerindeki siper duvarı Hellenistik işçilikten ayrılan itinasız inşa tarzları bakımından oldukça geç devirlere işaret etmektedir.

Avlu, şehrin büyük kapı avlusu gibi, Romalılar zamanında iç duvarları mermerle kaplanmak ve önüne çok katlı bir sütun mimarisi oturtulmak suretiyle bir şeref avlusu haline getirilmemiş olduğundan, mimarî ya da heykeltraşî eserlere rastlanmamıştır.

Bu suretle Pamphylia bölgesi için karakteristik olan Hellenistik devir avlulu şehir kapılarına bir yenisi ilâve edilmiş bulunuyor. Bu kapıların plânlarında, Pamphylia gibi oldukça küçük bir bölgede bile, büyük bir çeşitlilik göze çarpmaktadır.”

Solda : Res. 5 . Şehir kapısının doğu (dış) cephesi Sağda: Res. 6 . Şehir kapısının doğu cephesinin eski hali (A. Dâi) _1966 (Ansel)

Mansel raporunda Side’nin doğu şehir kapısının (Perge, Sillyon, Selge, Dura-Europos, Assos, Mantineia, Stratos gibi) Anadolu, Yunanistan kapıları ve hatta Side’nin büyük kapısı ile karşılaştırıldığında orijinal bir kapı vasfını taşıdığını ve raporda değindiği pek çok niteliğine dayanarak savunma bakımından da önemli bir tasarıma sahip olduğunu vurgulamaktadır. Kapının özellikle iki geçit kapsamasından dolayı raporda saydığı kapılardan ayrıldığını, ancak yalnız Atina’daki Dipylon Kapısı ile benzerlik gösterdiğini belirtmektedir (3).

Solda :12 no.lı kulenin doğu ve güney cepheleri  Sağda: 11a no.lı kule _1966(Ansel)

İlerleyen dönemlerde özellikle 2011’den sonraki araştırmalarda elde edilen bulguları Ozan Çakmak şöyle özetlemektedir: Hellenistik Dönem’e tarihlendirilen duvar hattı dışında, çalışmalar sonucunda Doğu Kapısı’nda dört ayrı kullanım evresi bulunduğu anlaşılmıştır. Yapının en erken evresi, ele geçen buluntular ışığında MÖ 1. yüz yılın ikinci yarısına tarihlendirilmektedir. Stratigrafik kazılar ile tespit edilebilen ikinci evre, MS 1. yüzyılın ikinci yarısı ile MS 2. yüzyıl içlerine tarihlendirilmekte olup, bu dönem de yapının bazı mimari değişikliklerle kullanım gördüğü anlaşılmaktadır. MS 3 – 4. yüzyıllara tarihlenen üçüncü yapı evresinde, batı avlu duvarı önündeki zeminin yükseltildiği ve Doğu Kapısı’ndan agora ile M Yapısı’na ulaşan cadde aksının yapıldığına dair bulgulara ulaşılmıştır. Kazı çalışmaları sonucunda MS 7. yüzyıl olarak belirlenen son kullanım evresinde ise yapıya girişi sağlayan kapıların duvarla örülerek işlevini kaybettiği anlaşılmıştır.(4)

Side’nin antik limanları
Side'nin Akdeniz ticaretinin önemli bir parçası olduğunu ve son yıllarda yaptıkları çalışmalarda Alara Çayı'nın kenarında bronz çağa ait gemi çapası bulunduğunu kaydeden Alanyalı, bu durumun milattan önce 2000'li yıllarda da bölgede yoğun bir deniz ticaretinin olduğunu açıkça gösterdiğine işaret etti. Ayrıca buluntuların yardımıyla, Ege ve Karadeniz'den insanların geldiğini ve ticaret yapılan kozmopolit bir kent olduğunu da anlayabildiklerini aktardı: "Side önemli bir deniz kenti ama aynı zamanda Melas Nehri'nin getirdiği alüvyonlu topraklar dolayısıyla bir tarım kenti. Suyla gelen kumullar bir süre sonra limanı hızla dolduruyor. Limanı sürekli temizliyorlar ama Sideliler bir süre sonra limanın yerini değiştirmek zorunda kalıyor. Yaptığımız çalışmalarda bölgede irili ufaklı başka limanlar olduğunu tespit ettik."(2)

Notes and References:
1. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/antalya/gezilecekyer/side-1
2. AA https://www.aa.com.tr/tr/kultur
3. Arif Müfid Mansel (1968). Side'nin Doğu Şehir Kapısı (1966 Kazısına Dair Önrapor). Belleten, 32(), 127-138.
4. Çakmak, O. (2025). Son Araştırmalar Işığında Side'nin Geç Hellenistik-Erken Roma İmparatorluk Dönemi Şehirciliği Üzerine Gözlemler. Side Antik Kenti Araştırmaları 2 / 2009-2019 Yılları Arasındaki Araştırmalar.
Actual Fotoğraflar: AA
Photos and Figures of Eastern Gate 1966:  Arif Müfid Mansel (1968) Side'nin Doğu Şehir Kapısı (1966 Kazısına Dair Önrapor). Belleten, 32(), 127-138.