Aspendos’un ana caddesi ortaya çıkarıldı

Pamphylia'nın önemli antik kentlerinden Aspendos'ta kazılar 2022'den bu yana Afyon Kocatepe Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mustafa Bilgin başkanlığında, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın "Geleceğe Miras Projesi" kapsamında sürdürülüyor.

Doç. Dr. Mustafa Bilgin, AA muhabiri Süleyman Elçin’e, iki yıldır Tiyatro Caddesi'nde yürütülen çalışmalar sonucunda antik tiyatroyu Akropolise bağlayan caddenin yaklaşık 300 metrelik bölümünün ortaya çıkarıldığını, yine bu yol üzerinde iyi korunmuş bir ekmek fırını, kamu yapıları, sivil konutlar, anıtsal kapı ve gelişmiş altyapı sistemine ait önemli bulgulara ulaşıldığını aktardı. Ayrıca caddenin doğu sur kapısının dışında da kentin doğu nekropolisini saptadıklarını, burada Klasik Dönem’e ait bir mezar bulunduğunu belirtti.
Doğu Meydanı'nda mozaikli bir yapı kalıntısına ulaştıklarını da aktaran Bilgin, caddenin mühendislik özelliklerinin dikkat çekici olduğuna işaret ederek, "Caddenin genişliği 3 ila 5 metre arasında değişiyor. Altında yaklaşık 1 metre derinliğinde kanalizasyon sistemi bulunuyor. Taş döşemelerin eğime uygun yerleştirilmesi sayesinde depremlere rağmen zeminde kayma yaşanmamış" bilgisini verdi.

Bilgin, Antik dönemde Aspendos’un en yoğun kullanılan şehir içi ulaşım arterlerinden biri olan cadde ile iki katlı dükkanlar ve stoa kompleksinde ortaya çıkan buluntularla şehrin Doğu Akdeniz coğrafyasındaki ticaret ilişkilerine dair bilgi sağladığını ifade etti[1].

“Geleceğe Miras” kapsamında Aspendos
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda Aspendos Antik Kenti'nde yürütülen kazı çalışmalarında önemli bir aşamanın daha tamamlandığını duyurdu.

Bakan Ersoy, paylaşımında, "Aspendos'ta yürüttüğümüz kazı çalışmalarıyla antik kentin en önemli ulaşım akslarından biri olan Tiyatro Caddesi'nin yaklaşık 300 metrelik bölümünü gün yüzüne çıkardık. Ziyaretçiler artık antik tiyatrodan akropolise uzanan bu tarihi güzergâhta, binlerce yıllık kentin izlerini adım adım takip edebilecek." ifadelerini kullandı.

Ersoy, cadde boyunca ortaya çıkarılan dükkânlar, özgün mimarisiyle günümüze ulaşan ekmek fırını, anıtsal doğu kapısı, Hermes, Artemis, Aphrodite, Eros ve Nemesis heykelleri ile Genç Eurymedon Mozaiği'nin Aspendos'un zengin tarihine yeni bir pencere açtığını vurguladı.

Tiyatro Caddesi
Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre, Agora'nın kuzeyinden başlayarak antik tiyatroya uzanan cadde, Roma Devlet Bazilikası ile Tapınak arasındaki vadiyi takip ederek Doğu Meydanı'na, buradan da doğu surları üzerindeki kent giriş kapısına ulaşıyor.

Genişliği 3 ila 5 metre arasında değişen Tiyatro Caddesi'nde dükkan girişleri ile ara sokak bağlantıları da kazılar sırasında ortaya çıkarıldı. Caddenin kuzey kanadında yer alan ve tüm mimari unsurlarıyla günümüze ulaşan ekmek fırını ise kazıların en dikkat çekici buluntuları arasında yer aldı.

Öte yandan yolun iki yanında bulunan ve bazı bölümlerde 2,5 metre yüksekliğe ulaşan duvarların taş ve tuğlanın birlikte kullanıldığı "opus mixtum" tekniğiyle inşa edildiği belirlendi.

"Tiyatro Caddesi Doğu Anıtsal Kapısı" olarak tanımlanan yapının güneyinde eksedra planlı bir çeşme ile teras üzerine inşa edilmiş iki mekan tespit edildi.
Kazılarda, Hermes, Artemis, Aphrodite, Eros ve Nemesis heykelleri ile geison-sima blokları, arşitrav parçaları ve çok sayıda mimari unsur gün yüzüne çıkarıldı.
Bulgular, yapının milattan sonra 2'nci yüzyılın sonu ile milattan sonra 3'üncü yüzyılın başlarında inşa edildiğini ortaya koydu.

Doğu Meydanı'ndaki havuzlu yapının tabanında bulunan Aspendos Nehir Tanrısı Genç Eurymedon Mozaiği de alanın öne çıkan keşifleri arasında yer aldı.

Aspendos kentinin oturduğu jeolojik yapı
Aspendos Antik Kenti'nin akropolü (yukarı şehri), jeolojik olarak Kuvaterner (Dördüncü Zaman) dönemine ait nehir terasları ve karstik konglomera / traverten (kireçtaşı) oluşumları üzerinde yer alır. Akropol tepesi, Köprüçay’ın (Eurymedon) binlerce yıl boyunca taşıdığı alüvyonların ve kalsiyum karbonatça zengin suların çökelmesiyle oluşan sert, sarp ve dik bir plato (doğal platform) niteliğindedir. [2, 3]

Kentin Yapılandırılmasında Kullanılan Doğal Taşlar
Son kazı çalışmalarının sonucunda saptanan bir kısım Aspendos yapılarında, özellikle de dünyaca ünlü Aspendos Tiyatrosu'nda ve su kemerlerinde başlıca üç tip doğal taş kullanılmıştır: [2]
Yerel Gözenekli Kireçtaşı (Traverten / Konglomera): Tiyatronun devasa dış duvarlarında, taşıyıcı tonozlarda, kemerlerde ve kentin su kemeri kulelerinde kullanılan ana malzemedir. Dayanıklı, bloklar halinde kesilebilen gri-bej renkli bir taştır. [2]
Korkuteli Beji (Kireçtaşı / Mermerimsi Kireçtaşı): Tiyatronun oturma sıralarında (cavea) ve basamaklarında kullanılan, daha ince dokulu ve işlenebilirliği yüksek, beyaz/krem renkli dayanıklı bir kireçtaşı türüdür. [2, 4]
Dokimeion Mermeri (Afyon Mermeri) ve Renkli İthal Mermerler: Tiyatronun sahne binasının (skene) iç yüzeyindeki süslemeli kolonlarda, heykellerde ve mimari kabartmalarda kullanılmıştır. [2]

Tiyatroda kullanılan doğal taşların kaynakları
Ana Yapı Taşları (Kireçtaşı / Traverten): Tiyatro duvarlarını ve (ayrıca su kemerlerini de) oluşturan büyük kireçtaşı blokları, kentin hemen yakınındaki ve Serik çevresindeki yerel taş ocaklarından (antik Pamfilya kireçtaşı formasyonlarından) kesilmiştir.
Oturma Sıraları (Cavea): Antik dönemde ve günümüz restorasyonlarında laboratuvar analizleriyle de tescillendiği üzere, bu taşlar Antalya'nın Korkuteli ilçesi ve çevresindeki antik taş ocaklarından getirilmiştir.
Dekoratif Mermerler: Sahne arkasını süsleyen asıl mermerler, antik dünyanın en ünlü mermer ocağı olan Afyonkarahisar - İscehisar (Dokimeion) ocaklarından nehir ve deniz yolu (Köprüçay üzerinden) taşınmıştır. [2, 4, 6]

Fotoğraflar (Ana görsel,1,6,7): Kasım Sakallı / AA

Notlar ve Kaynaklar:
1. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/aspendosun-yaklasik-2-bin-yillik-ana-caddesi-yeniden-hayat-buldu/4004388
2. Kıraç, A. & Kıraç, R. (2011/2019): "Jeolojik Miras Niteliğindeki Doğal Taşların Peyzaj Mimarlığında Kullanımı" (https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/741990).
3. Köse, V., Bilgin, M., Kopçuk, İ. (2024): "Aspendos’tan 12. Yüzyıla Tarihlendirilen Bir Depolama Birimi ve Kentin Akdeniz Ticaretindeki Yeri Üzerine Yeni Bulgular", Türk Tarih Kurumu - Höyük Dergisi. (https://hoyuk.gov.tr/eng/full-text/118/tur)
4. https://bianet.org/haber/bakanliktan-aspendos-restorasyonu-aciklamasi-167899#google_vignette
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı & Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Raporları (2015): Aspendos Tiyatrosu Restorasyon Analiz Laboratuvarı Sonuçları.
5. Mansel, Arif Müfid (1956): "İlk Çağda Antalya Bölgesi (Pamphylia) Tarihi ve Eserleri" (Türk Tarih Kurumu Yayınları).
6. https://ukaas.ktb.gov.tr/Eklenti/133251,40-arastirma-sonuclari-toplantisi3pdf.pdf?0