Efes’te taşların restorasyonu için “hastane” kuruldu

"Geleceğe Miras Sonsuz Efes" projesi koordinatörü, Pamukkale Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Bahadır Duman, AA muhabirine, 2023 yılında başlayan "Geleceğe Miras Sonsuz Efes" çalışmalarının, ziyaretçi karşılama merkezi, Stadyum Caddesi ve antik tiyatroda yoğunlaştığını söyledi. Duman, çalışmaların arkeolog, restoratör, jeolog, mimar, mühendislerden oluşan yerli ve yabancı 200-250 kişilik ekiple bilimsel yöntemlerle yürütüldüğünü belirtti.

Efes’in taş hastanesi
Stadyum Caddesi'ndeki sütun, kaide, başlıkların restorasyonlarının sürdüğünü anlatan Duman, çalışmalar için caddenin yanında bir taş hastanesi oluşturduklarını ifade etti. Burada kırılmış sütunlar, kaideler, başlıklar ve yazıtlı bloklar uzman personel tarafından tek tek inceleniyor. Bu taşlar önce en ince ayrıntısına kadar taranıyor, çizimleri yapılıyor ve belgeleniyor, ardından olası müdahaleler restoratörler ve uzman personel tarafından kararlaştırılıp sonrasında mekanik, kimyasal, birleştirme, sağlamlaştırma ve temizlik işlemlerinden geçiriliyor. Restorasyonu tamamlanan parçalar ise ait oldukları yere yeniden yerleştiriliyor.

2500 yıllık Stadyum Caddesi
Prof. Dr. Duman, Stadyum Caddesi'nin yaklaşık 2500 yıl boyunca aktif olarak kullanıldığını, geçen zamanda deprem, doğal afet ve yangınlara maruz kalarak yıkıldığını anlattı. Stadyum Caddesi’nde yürütülen çalışmalar, aynı zamanda antik dönemin onarım izlerini de ortaya koyuyor. Efeslilerin o dönem yıkılan sütunları yerine yerleştirmek için çaba sarf ettiğini belirten Duman "Her şey nizami bir şekilde değil, bazen kaideler başlık olarak kullanılmış, bazen sütunlar ters çevrilmiş, alt üste gelmiş. Antik dönemde böyle birçok dokunuş var. Ziyaretçilerin antik çağı daha rahat algılayabilmesi için biz minimum düzeyde müdahalelerimizi yapıyoruz" açıklamasını yaptı. Cadde üzerinde 120 ila 130 arasında sütun ve kaide tespit ettiklerini aktaran Duman, bunların yüzde 60'ının restorasyonunun tamamlandığını, kalan bölümünün ise önümüzdeki aylarda bitirileceğini söyledi.

Cadde üzerindeki Grekçe ve Latince yazıtlar ile heykel kaideleri de yeni düzenlemelerin önemli parçaları arasında yer alıyor. Yazıtların Türkçe ve İngilizce çevirileri hazırlanarak ziyaretçilere antik kentteki kamusal yaşam, yöneticiler ve mimari yapılar hakkında daha kapsamlı bilgiler sunulması amaçlanıyor.

Projede bir sonraki aşama ise antik tiyatro ve Liman Caddesi olacak. Liman Caddesi’nde zemin kaplamaları, sütunlar ve Roma hamamına yönelik kazı ve restorasyon faaliyetleri sürdürülürken, Orta Liman Kapısı için de anastilosis temelli koruma uygulamalarının başlaması planlanıyor.

Efes’in Küçük Asya’nın en önemli metropollerinden biri olduğunu vurgulayan Duman, tamamlanan çalışmalarla birlikte ziyaretçilerin daha önce deneyimlemedikleri yeni bir gezi rotasıyla karşılaşacağını belirtiyor. Yıl sonuna kadar Stadyum Caddesi ve Liman Caddesi’ndeki restorasyonların büyük ölçüde tamamlanması hedefleniyor.

Haber kaynağı ve fotoğraflar: Mehmet Emin Mengüarslan /AA

Stadyum Caddesi taşlarının kökeni
Efes Antik Kenti Stadyum Caddesi'ndeki taşlar, yüzyıllardır deprem ve afetlerle devrilen, Roma ve Helenistik dönemlere ait özgün mermer sütunlar, kaideler ve yazıtlı bloklardır. Taşların büyük çoğunluğu, o dönemin mimari estetiğini yansıtan yüksek kaliteli mermer bloklardan oluşmaktadır. Bu taşlar, geç Roma çağında yoğun kullanılan, sportif oyunların ve gladyatör dövüşlerinin yapıldığı stadyum ile gymnasion (hamam-okul kompleksleri) çevresine aittir. Caddenin yakınındaki Yamaç Evler bölgesinde, bölgeye özgü "Greco Scritto" mermer türünden yapılan detaylar da (örneğin küvetler) bu bölgenin zengin Roma mimari kökenine işaret etmektedir.

Stadyum Caddesi boyunca mimari yapılarda kullanılan başlıca taş türleri Efes çevresinden çıkarılan yerel mermerler, traverten ve bir kısmı yerel ocaklardan çıkarılan bir kısmı ithal edilen renkli prestij amaçlı kullanılan taşlardır. Bu taşların hala süregiden litolojik ve petrografik araştırmalarla ortaya konan tür adları ve çıkarıldığı antik ocakların konumları şu şekildedir:
Beyaz ve Gri Mermerler (Yerel Taşlar)
Caddedeki sütunlar, başlıklar, kaideler ve cadde döşemelerinin çok büyük bir kısmı bu yerel mermerlerden yapılmıştır. İnce-orta taneli, kalsitik, beyaz ve hafif gri damarlı mermer. Efes I olarak adlandırılmaktadır. Efes'e yaklaşık 13-15 km mesafede, Selçuk-Tire yolu üzerindeki Belevi Antik Mermer Ocakları ve Kuşini (Kuşini İni) Ocakları, Stadyum Caddesi'nin ve Efes'in tüm anıtsal yapılarının gibi de ana ham maddesini sağlamıştır.
"Greco Scritto" Mermeri (Bölgesel ve Yerel Ticari Taş)
Stadyum Caddesi kazılarında son dönemde ortaya çıkarılan anıtsal mermer küvetler ve lüks kaplamalarda tespit edilen "Greco Scritto" mermeri de son yapılan araştırmalar sonucunda, Roma döneminde kullanılan Greco Scritto mermerlerinin çoğunlukla Cezayir kaynaklı olduğu bilgisinin aksine yerel kaynaktan sağlandığı ortaya konmuştur. Beyaz zemin üzerine koyu gri ve siyahımsı düzensiz damarlara sahip karakteristik mermerdir.Efes hinterlandında yer alan Aydın, Germencik yakınlarında Hasançavuşlar Antik Ocağı'ndan çıkarılan mermer, Roma İmparatorluğu genelinde çok popüler olmuş ve Efes Limanı üzerinden Roma İmparatorluğu'nun farklı coğrafyalarına ihraç edilmiştir.
Gözenekli Kalker ve Traverten (Temel ve Taşıyıcı Taşlar)
Stadyum yapısının portik (revak) temellerinde, kemer içlerinde ve mermer kaplamaların arkasındaki görünmeyen taşıyıcı duvarlarda traverten kullanılmıştır. Bu kalker/traverten taşlar, gözeneklidir, işlenmesi kolay, hafif ve basınca dayanıklıdır ve sarımsı-kahverengidir. Efes'e çok yakın konumdaki Değirmendere ve Kuşadası Çevresi yerel kireç taşı yataklarından bloklar halinde kesilerek getirilmiştir.
Renkli Sütun Mermerleri (İthal ve Prestij Taşları)
Caddenin anıtsal kapılarında veya özel bölümlerinde bezeme amaçlı kullanılan monolit (tek parça) renkli sütunlardır. Bunlar yeşil, mor gibi farklı renkte damarlara sahip prestij değeri yüksek mermerlerdir. Yeşil ve beyaz dalgalı şeritleri olan Cipollino Verde (Yeşil Mermer) Yunanistan'ın Eğriboz (Euboea) Adası'ndaki Karystos ocaklarından çıkarılmıştır. Pavonazzetto (Afyon Mermeri) ise beyaz zemin üzerine mor-menekşe renkli damarları olan lüks mermerdir. Ocak yeri Afyonkarahisar (İscehisar - Dokimeion) antik ocaklarıdır.

Kaynakça
Attanasio, D., Yavuz, A. B., Bruno, M., Herrmann, J. J., & Tykot, R. H. (2009). On the Ephesian origin of greco scritto marble. Archaeometry, 51(3), 382–398. doi.org

Österreichisches Archäologisches Institut. (1906–günümüz). Forschungen in Ephesos [Efes Araştırmaları Monografi Serisi]. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.

Pensabene, P. (2002). Marmora Romana: Quarries, trade, and archaeology of marble. L'Erma di Bretschneider.

Prochaska, W., & Grillo, S. M. (2012). The marble quarries of the metropolis of Ephesos and some examples of the use for marbles in Ephesian architecture and sculpturing. S. Camporeale, H. Dessales, & A. Pizzo (Ed.), Arqueología de la construcción III: Canteras, explotación y procesos de transformación içinde (ss. 233–241). Instituto de Arqueología de Mérida.

Şimşek, C. (2007). Laodikeia ve Efes yapılarında traverten ve kireçtaşı kullanımının statik gerekçeleri. Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü Yayınları.

Vitruvius Pollio. (2005). Mimarlık üzerine on kitap (S. Güven, Çev.). Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı Yayınları. (Orijinal eserin yazım tarihi M.Ö. 1. yüzyıl).

Wieland, E., Vavro, M., & Prochaska, W. (2023). A databank for the white marbles from the region of Ephesos. Journal of Archaeological Science: Reports, 51, Makale 104192. doi.org