Granikos Savaş Alanı koruma altına alındı

Fotoğraf kaynağı: Lahit detayı. İstanbul Arkeoloji Müzeleri, müze broşürü.

Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan yapılan açıklamaya göre, Çanakkale'nin Biga ilçesine bağlı Karabiga beldesi sınırlarında yer alan ve Granikos Savaşı'nın gerçekleştiği kabul edilen alan, yürütülen yüzey araştırmalarında elde edilen arkeolojik ve bilimsel veriler ile antik kaynaklar doğrultusunda değerlendirildi. Çanakkale Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'nca alınan kararla, dünya tarihinin en kritik askeri karşılaşmalarından biri olarak kabul edilen, Biga ilçesi sınırlarındaki Granikos Savaşı'nın gerçekleştiği yer "tarihi sit alanı" olarak koruma altına alındı.

Granikos Savaşı
Pers-Makedon savaşları tarih yazımında özellikle Küçük Asya’nın ve Yakın Doğu’nun yaklaşık iki yüzyıldır devam eden yönetimin el değiştirdiği savaşlar olarak önemli olaylardır. Sezer’e göre (2024) Granikos Savaşı, Büyük İskender’e Küçük Asya’yı kazandıran; İssos Savaşı Yakın Doğu’nun kapısını açan; Gaugamela Savaşı ise Pers İmparatorluğu’nu fiilen bitirmesine neden olan savaşlardır. Ona göre Persler, donanım ve disiplin açısından bu muharebelerde çok zayıf kalmalarından ötürü büyük yenilgi yaşamışlardır.(1)

Granikos Savaş Alanı
MÖ 334 yılında Granikos Irmağı kıyısında gerçekleşen Granikos savaşı, Büyük İskender’in Perslere karşı kazandığı ilk büyük zaferdir. Bu savaş alanı ile ilgili yakın tarihe dek, detaylı bir arkeolojik yüzey araştırması yapılmamıştır. Savaş öncesinde ve sonrasında orduların izlediği güzergâhlar konusunda da akademik tartışmalar devam etmektedir. Bu belirsizlikleri gidermek amacıyla 2022 yılında savaş alanının tam konumunu belirlemek için bir arkeolojik yüzey araştırması başlatılmıştır. Körpe (2025), 2022-2024 yılları arasında yapılan çalışmaların, savaşın daha önce düşünülenin aksine ovanın daha güneyinde gerçekleştiğini gösterdiğini belirtmektedir. Ayrıca, antik kaynaklarda savaşın son safhasının yaşandığı tepenin Höyükbayırı Tepe olabileceği görüşünün güçlendiğini; Hisarlı Köyü üzerindeki Çiğdem Tepe’nin, İskender’in Arisbe’den Granikos’a ilerlerken son kamp yeri olan Hermaion olduğunun düşünüldüğünü ortaya sürmektedir.(2)

Granikos Savaşı’nın taş betimlemeleri hakkında yanlış bilinenler
Arkeologlar tarafından kesin olarak Granikos Savaşı’nı tasvir ettiği tescillenmiş günümüze ulaşmış antik bir taş kabartma (rölyef) veya mozaik yoktur. Ancak Granikos, Büyük İskender’in Pers İmparatorluğu’na karşı kazandığı ilk büyük ve anıtsal zafer olduğu için antik sanatçılar tarafından hemen efsaneleştirilmiştir. İnternet araştırmalarında bu savaşla doğrudan ya da dolaylı ilişkilendirilen belirli tasvirler, birkaç kritik arkeolojik eserde karşımıza çıkmaktadır:

İskender Lahdi. İstanbul Arkeoloji Müzeleri koleksiyonu. Kaynak: İstanbul Arkeoloji Müzeleri, müze broşürü.

Pentelik Mermeri’nden yapılan İskender Lahdi
Granikos Savaşı ile en çok ilişkilendirilen en önemli antik taş oyma, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen İskender Lahdi'dir. 1887 yılında Sidon kentinin krallar mezarlığında bulunan lahdin Sidon (Sayda) Kralı Abdalonymos'a ait olduğu düşünülmektedir. Lahdin ön yüzünde solda, İskender atının üzerinde gösterilmiştir. Lahdin gövdesinin uzun yüzlerinden birinde Persler ve Yunanlılar arasındaki bir savaş sahnesi yer almaktadır. Savaş sahnesinin İskender’in M.Ö. 333 yılında kazandığı, ona Fenike ve Suriye kapısını açan Issus savaşını temsil ettiği düşünülür. Bu savaşın sonuçlarından biri de, lahdin sahibi olduğu sanılan Abdalonymos’un yazgısının değişmesi ve bir süre sonra Sidon kralı olmasıdır (3). Modern arkeologlar, bu taş kabartmanın Granikos'un silahlarını, Pers kıyafetlerini ve taktiksel kaosunu tam olarak yansıtmasına rağmen, nehir yatağının birebir coğrafi bir haritasından ziyade, İskender'in Perslere karşı kazandığı tüm zaferlerin genel bir karması ve saygı duruşu niteliğinde olduğunu belirtmektedir. 19. ve 20. yüzyıldaki pek çok ansiklopedi, tarihi metin ve arşiv kaydı bu panel kabartmasını açıkça "Granikos Savaşı" başlığıyla sunmuştur.

Lahit ve kapağı Pentelikon mermerindendir, ana ve yan paneller yüksek kabartma (yüksek rölyef) tekniğiyle oyulmuştur. Pentelikon mermeri, Atina yakınlarındaki Pentelikon Dağı'ndan çıkarılan ünlü mermerlerden biridir; saf beyazlığı ve kendine has parlak dokusuyla bilinir. Pentelikon mermerinin inceliği, lahdin üzerinde yer alan İyon tapınağı tarzındaki oymaların, Perslerle savaşların ve Büyük İskender'in katıldığı av sahnelerinin yüksek detayla işlenmesine olanak tanımıştır. Pentelikon mermerinin doğal yapısı, lahdin yüzeyindeki kırmızı, mor, mavi ve sarı renkli orijinal boya izlerinin zamanla bütünleşip günümüze kadar ulaşmasını sağlamıştır (4).

Mermer Mezar Steli, Daskyleion/ Balıkesir, MÖ 5. Yüzyıl, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Koleksiyonu Fotoğraf: İstanbul Arkeoloji Müzeleri Facebook sayfası.

“Bu, Sy/Asai oğlu El-Naf/Arnapes’in mezarı için dikildi. Bel ve Nabu (Bel/Marduk) kimsenin zarar vermesine izin vermesin.” Aramice.

Daskyleion Grek-Pers Kabartmaları
Pers satraplarının (valilerinin) Granikos Savaşı'nı planladığı bölgesel başkent, günümüzde Türkiye'nin kuzeybatısında yer alan Daskyleion (Bandırma yakınları) antik kentidir. Daskyleion'da yapılan kazılarda, yerel Pers süvarilerini ve Grek-Pers çatışmalarını gösteren MÖ 5. ve 4. yüzyıla ait taş kabartmalar gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu taş oymalar ve steller daha çok İskender'in gelişinden önceki bölgesel savaşları temsil eden dönemin siyasi propagandaları olsa da, Granikos'ta yerel askerlerin tam olarak nasıl savaştığına dair dönemin sanatsal ve kültürel şablonunu sunmaktadır. Farklı kaynaklarda Prokonnesos (Marmara Adası) mermerinden olduğu öne sürülen steller bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndedir.

Polyksena Lahdi. Fotoğraf: Elisa Triolo. 24 Haziran 2011. Çanakkale Arkeoloji Müzesi. (https://tr.wikipedia.org/wiki/Polyksena_Lahdi)

Gümüşçay ve Biga Çevresindeki Lahitler (Troya Müzesi)
Savaşın merkez üssü olan Granikos (Kocabaş) Havzası'nda taş üzerine yapılan en önemli sanatsal betimlemeler bölgede ortaya çıkarılan Pers dönemi lahitleridir. Çanakkale'nin Biga ilçesinde Gümüşçay yakınlarında bulunan Polysena Lahdi ve Granikos havzasında bulunan Altıkulaç Lahdi, Troya Müzesi’nde sergilenmektedir.  Prokonnesos (Marmara Adası) Mermeri’nden yapılan Polyksena Lahdi, MÖ 6. yüzyıl sonuna aittir. Anadolu'da figür bezemeli lahitlerin en erken örneği olan lahit, İskender'in gelişinden önceki yerel mitolojik sahneleri ve Pers dönemi yaşamını yansıtan eşsiz kabartmalar içerir. Altıkulaç (Çan) Lahdi ise Greko-Pers tarzında  Prokonnesos (Marmara Adası) mermerinden bir lahittir ve üzerindeki canlı renkleri koruyan kabartma av ve savaş sahneleriyle dikkat çeker(5).

Altıkulaç Lahdi. Bir Yunan psiloi’ye saldıran Frig atlısının tam görünümüne ait detay. Fotoğraf: Elisa Triolo. 24 Haziran 2011. Çanakkale Arkeoloji Müzesi. (https://tr.wikipedia.org/wiki/Altıkulaç_Lahdi)

İskender Mozaiği ile ilgili yanlış gösterimler
Granikos Savaşı’nın çok ünlü olması nedeniyle, Granikos savaş meydanında (Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nin savaşın tam yerini tespit ettiği son keşifler dahil) yapılan arkeolojik çalışmaları aktaran medya organları, görsel olarak genellikle Pompeii'deki meşhur İskender Mozaiği'ni kullanmaktadır. Ancak arkeologların sadece Granikos'a özgü olduğunu onayladığı antik bir mozaik yoktur; İssos Savaşı Mozaiği olarak da bilinen İskender Mozaiği, aslen İtalya’nın Pompeii kentindeki Faun Evi’nden gelen bir Roma zemin mozaiğidir.

İskender ve Bükefalos ( Pompeii’deki Faun Evi’nde bulunan İssos Savaşı mozaiği detayı), Ulusal Arkeoloji Müzesi, Napoli. Fotoğrafçı: Berthold Werner, Mayıs 2013. (Wikipedia/Alexander_Mosaic).

Diğer birçok Helenistik sanatçının tarzını takip eden mozaik, tamamen kırmızı, sarı, siyah ve beyaz renklerden oluşmaktadır. Bazı detayların bozulduğu ve değiştiği yerler olduğu için, mozaiğin Doğu'dan ithal edildiğine dair kanıtlar bulunmuştur. Bazı akademisyenler, bunun mozaiğin parçalar halinde yaratılıp Pompeii'de yeniden birleştirildiğini kanıtladığını savunmaktadır.

Pompei’deki Faun Evi’nde bulunan ve Apelles ya da Eretrialı Philoxenus’a atfedilen bir tablodan yola çıkılarak, Issus (İssos) Savaşı’nı tasvir eden bir mozaik resminin yeniden canlandırılması. Fotoğrafçı: Berthold Werner, Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi, Mayıs 2013. (Wikipedia/Alexander_Mosaic)

Notlar ve Referanslar:
1. Sezer, D. S. (2024). Tarihte Pers-Makedon Mücadelesi: Granikos, İssos ve Gaugamela Savaşları. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(5), 2899-2920. https://doi.org/10.46868/atdd.2024.798
2. Korpe, R. (2025). 2022-2024 Granikos Savaş Alanı Yüzey Araştırmaları Yeni Bulgular Yeni Sonuçlar. Troy Museum Journal, Prof. Dr. A. Coşkun Özgünel III. Troas Sempozyumu Özel Sayısı, 107-123. https://izlik.org/JA93NN45KP
3. https://www.istanbularkeoloji.gov.tr
4. SOSLU, S. (2024). İskender Lahdi, İçinde, Kozak, N. (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/iskender-lahdi (Erişim tarihi: 11.06.2026).
5. Lahitler, Çanakkale Arkeoloji Müzesi'nde sergilenmekteyken 2018'de kurulan Troya Müzesi'ne nakledilmiştir.